Κορώνεια
Αρχαίοι χρόνοι
Α) θρησκεία -γιορτές
- Επιγραφή BCH 1954,69
| Ὅπως δὲ καὶ Κορωνεῖς ἐπιγνῶντι τὰς ἐψηφισμένας Ἀσκληπιοδώρωι τῶι πολίται αὐτῶν δωρεάς, διαπέμψαι τὸ ψήφισμα ἐν Κορώνειαν καὶ παρακαλέσαι τὸν δᾶμον ἀναγράψαι τᾶς πόλιος ἐν τὸν ἐπιφανέστατον τόπον | Μτφρ.: Για να γνωρίζουν και οι Κορωνείς τα τιμητικά δώρα για τον Ασκληπιόδωρο τον συμπολίτη τους , να στείλουν το ψήφισμα στην Κορώνεια και να παρακαλέσουν τον δήμο να το αναγράψει σε περίβλεπτο τόπο της πόλης. (τιμητικό ψήφισμα των Δελφών για πολίτη της Κορώνειας με το οποίο οι Δελφοί ζητούν από τους Κορωνείς να στήσουν και αυτοί το ψήφισμα στην πόλη τους) |
- Επιγραφή (IG VII 2873)
| Ἡρᾶς Καστρίκιος Αὔλου τὸν ναὸν καὶ τὰ θυρώματα ἀνέθηκεν Κορωνίῳ | Μτφρ.: ο Ηράς ο Καστρίκιος, γιος του Αύλου, αφιερώνει στον Κόρωνο αυτόν τον ναό και τη θύρα με τις παραστάδες |
- Επιγραφή Μουσείου Θηβών (αριθ. 2293)
| τὸ ἄγειμα κὴ τὺ πελτοφόρη κὴ τὺ ἐπίλεκ[τυ] κὴ τὺ φαρετρίτη κὴ τὺ σφενδονάτη Κορωνείων τῷ τέλεος νικήσαντες τὰ Παμβοιώτια, τῦς θεῦς | Μτφρ.: Αφιέρωμα στους θεούς του αγήματος για τη μεγάλη νίκη του στα Παμβοιώτια της Κορώνειας στον αγώνα δρόμου με την ασπίδα και τη στρατιωτική στολή και τη φαρέτρα και τη σφενδόνη |
- Παυσανίας, Βοιωτικά, ΙΧ, 34 , 1-3
| πρὶν δὲ ἐς Κορώνειαν ἐξ Ἀλαλκομενῶν ἀφικέσθαι, τῆς Ἰτωνίας Ἀθηνᾶς ἐστι τὸ ἱερόν · καλεῖται δὲ ἀπὸ Ἰτωνίου τοῦ Ἀμφικτύονος, καὶ ἐς τὸν κοινὸν συνίασιν ἐνταῦθα οἱ Βοιωτοὶ σύλλογον. ἐν δὲ τῷ ναῷ χαλκοῦ πεποιημένα Ἀθηνᾶς Ἰτωνίας καὶ Διός ἐστιν ἀγάλματα· τέχνη δὲ Ἀγορακρίτου, μαθητοῦ τε καὶ ἐρωμένου Φειδίου. ἀνέθεσαν δὲ καὶ Χαρίτων ἀγάλματα ἐπ’ ἐμοῦ. λέγεται δὲ καὶ τοιόνδε, Ἰοδάμαν ἱερωμένην τῇ θεῷ νύκτωρ ἐς τὸ τέμενος ἐσελθεῖν καὶ αὐτῇ τὴν Ἀθηνᾶν φανῆναι, τῷ χιτῶνι δὲ τῆς θεοῦ τὴν Μεδούσης ἐπεῖναι τῆς Γοργόνος κεφαλήν· Ἰοδάμαν δέ, ὡς εἶδε, γενέσθαι λίθον. καὶ διὰ τοῦτο ἐπιτιθεῖσα γυνὴ πῦρ ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν ἐπὶ τῆς Ἰοδάμας τὸν βωμὸν ἐς τρὶς ἐπιλέγει τῇ Βοιωτῶν φωνῇ Ἰοδάμαν ζῆν καὶ αἰτεῖν πῦρ. Κορώνεια δὲ παρείχετο μὲν ἐς μνήμην ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς Ἑρμοῦ βωμὸν Ἐπιμηλίου, τὸν δὲ ἀνέμων. κατωτέρω δὲ ὀλίγον Ἥρας ἐστὶν ἱερὸν καὶ ἄγαλμα ἀρχαῖον, Πυθοδώρου τέχνη Θηβαίου, φέρει δὲ ἐπὶ τῇ χειρὶ Σειρῆνας· τὰς γὰρ δὴ Ἀχελῴου θυγατέρας ἀναπεισθείσας φασὶν ὑπὸ Ἥρας καταστῆναι πρὸς τὰς Μούσας ἐς ᾠδῆς ἔργον: αἱ δὲ ὡς ἐνίκησαν, ἀποτίλασαι τῶν Σειρήνων τὰ πτερὰ ποιήσασθαι στεφάνους ἀπ’ αὐτῶν λέγονται. | Μτφρ.: πριν φτάσει κανείς στην Κορώνεια από τις Αλαλκομενές βρίσκεται το ιερό της Ιτωνίας Αθηνάς · ονομάζεται έτσι από τον Ίτωνο, τον γιο του Αμφικτύονα, και είναι ο τόπος όπου συγκαλούν την κοινή τους συνέλευση οι Βοιωτοί. Μέσα στον ναό βρίσκονται αγάλματα της Ιτωνίας Αθηνάς και του Δία κατασκευασμένα από χαλκό· είναι τεχνουργήματα του Αγοράκριτου, μαθητού και ερωμένου του Φειδία. Στην εποχή μου αφιέρωσαν και αγάλματα των Χαρίτων. Λέγεται και η εξής ιστορία: ότι η Ιοδάμα, η ιέρεια της θεάς, μπήκε νύχτα στο τέμενος και της φανερώθηκε η Αθηνά, με το κεφάλι της Μέδουσας, της Γοργόνας, πάνω στον χιτώνα της ·και η Ιοδάμα, μόλις το αντίκρισε, έγινε πέτρα. Και για αυτό μια γυναίκα βάζει κάθε μέρα φωτιά στον βωμό της Ιοδάμας και λέει τρεις φορές στη βοιωτική διάλεκτο ότι η Ιοδάμα ζει και ζητά φωτιά. Η Κορώνεια διαθέτει έναν αξιομνημόνευτο ναό στην αγορά του Ερμή του Επιμηλίου κι έναν άλλο των ανέμων. Λίγο πιο κάτω βρίσκεται ιερό της Ήρας και άγαλμα αρχαίο, τεχνούργημα του Θηβαίου Πυθοδώρου, που κρατά στο χέρι Σειρήνες · λένε ότι οι κόρες του Αχελώου είχαν πειστεί από την Ήρα να ανταγωνιστούν με τις Μούσες στο τραγούδι. Όταν αυτές νίκησαν, λένε ότι μάδησαν τα φτερά των Σειρήνων και έφτιαξαν από αυτά στεφάνια για τον εαυτό τους. |
- Στράβων 9, 2.29
| Ἑξῆς δὲ Κορώνειαν καταλέγει καὶ Ἁλίαρτον καὶ Πλαταιὰς καὶ Γλίσσαντα. ἡ μὲν οὖν Κορώνεια ἐγγὺς τοῦ Ἑλικῶνός ἐστιν ἐφ᾽ ὕψους ἱδρυμένη, κατελάβοντο δ᾽ αὐτὴν ἐπανιόντες ἐκ τῆς Θετταλικῆς Ἄρνης οἱ Βοιωτοὶ μετὰ τὰ Τρωικά, ὅτε περ καὶ τὸν Ὀρχομενὸν ἔσχον· κρατήσαντες δὲ τῆς Κορωνείας ἐν τῶι πρὸ αὐτῆς πεδίωι τὸ τῆς Ἰτωνίας Ἀθηνᾶς ἱερὸν ἱδρύσαντο ὁμώνυμον τῶι Θετταλικῶι, καὶ τὸν παραρρέοντα ποταμὸν Κουάριον προσηγόρευσαν ὁμοφώνως τῶι ἐκεῖ. Ἀλκαῖος δὲ καλεῖ Κωράλιον λέγων «ὦ ‘νἆσς᾽ Ἀθανάα πολἑμηδόκος, ἅ ποι Κορωνίας ἐπὶ λαΐω ναύω πάροιθεν ἀμφιβαίνεις Κωραλίω ποταμῶ παρ᾽ ὄχθαις.» ἐνταῦθα δὲ καὶ τὰ Παμβοιώτια συντέλουν· συγκαθίδρυται δὲ τῆι Ἀθηνᾶι ὁ Ἅιδης κατά τινα, ὥς φασι, μυστικὴν αἰτίαν. Οἱ μὲν οὖν ἐν τῆι Κορωνείαι Κορώνιοι λέγονται, οἱ δ᾽ ἐν τῆι Μεσσηνιακῆι Κορωναεῖς. | Μτφρ.: Μετά την Κορώνεια περιγράφει και την Αλίαρτο και τις Πλαταιές και τον Γλίσαντα. Η Κορώνεια βρίσκεται χτισμένη σε υψηλό σημείο του Ελικώνα. Αυτήν την κατέλαβαν οι Βοιωτοί που επανέρχονταν από τη Θεσσαλική Άρνη μετά τα Τρωικά, όταν κατείχαν και τον Ορχομενό. Όταν επικράτησαν στην Κορώνεια, στην πεδιάδα μπροστά από αυτή ίδρυσαν το ιερό της Ιτωνίας Αθηνάς, ομώνυμο με το Θεσσαλικό, και τον ποταμό που έρρεε κοντά εκεί ονόμασαν Κουάριο, ομόφωνα με τον Θεσσαλικό. Ο Αλκαίος τον ονομάζει Κωράλιο λέγοντας: « Βασίλισσα Αθηνά που στηρίζεις τον πόλεμο, εσένα που περιδιαβαίνεις στη σιτοφόρο γη της Κορώνειας, στις όχθες του Κωραλίου ποταμού, ικετεύω». Εδώ και τα Παμβοιώτια πραγματοποιούσαν. Μαζί με την Αθηνά έχει εγκαθιδρυθεί και η λατρεία του Άδη, σύμφωνα με κάποια, όπως λένε, μυστική αιτία. Οι κάτοικοι της Κορώνειας λέγονται Κορώνιοι, ενώ αυτή της ομώνυμης πόλης στη Μεσσήνη Κορωναείς. |
Β) μάχες
- Διόδωρος Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη, 16,37
| ὁ δ᾽ οὖν Φάυλλος μετὰ τῆς δυνάμεως ἐστράτευσεν εἰς τὴν Βοιωτίαν καὶ περὶ πόλιν Ὀρχομενὸν ἡττηθεὶς μάχῃ πολλοὺς τῶν στρατιωτῶν ἀπέβαλεν. μετὰ δὲ ταῦτα ἄλλης γενομένης μάχης παρὰ τὸν Κηφισὸν ποταμὸν ἐνίκησαν πάλιν Βοιωτοὶ καὶ ἀνεῖλον τῶν πολεμίων ὑπὲρ τοὺς πεντακοσίους, ἐζώγρησαν δὲ οὐκ ἐλάττους τῶν τετρακοσίων. ὀλίγαις δ᾽ ὕστερον ἡμέραις γενομένης μάχης περὶ Κορώνειαν ἐνίκησαν οἱ Βοιωτοὶ καὶ πεντήκοντα μὲν ἀνεῖλον τῶν Φωκέων, ἑκατὸν δὲ καὶ τριάκοντα ἐζώγρησαν. | Μτφρ.: ο Φάυλλος με μεγάλη δύναμη εκστράτευσε στη Βοιωτία και ηττήθηκε σε μάχη κοντά στην πόλη του Ορχομενού και έχασε πολλούς στρατιώτες, μετά από αυτή έγινε άλλη μάχη κοντά στον Κηφισό και νίκησαν πάλι οι Βοιωτοί και σκότωσαν πάνω από πεντακόσιους από τους εχθρούς και έπιασαν ζωντανούς περισσότερους από τετρακόσιους. Λίγες ημέρες αργότερα έγινε μάχη κοντά στην Κορώνεια και νίκησαν οι Βοιωτοί και σκότωσαν πενήντα Φωκείς, ενώ έπιασαν ζωντανούς εκατό τριάντα . |
- Διόδωρος Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη, 16,56
| ἐπ᾽ ἄρχοντος δ᾽ Ἀθήνησι Θεμιστοκλέους … Βοιωτοὶ πολλὴν τῆς Φωκίδος χώραν πορθήσαντες περὶ τὴν ὀνομαζομένην Ὕαν πόλιν ἐνίκησαν τοὺς πολεμίους καὶ κατέβαλον αὐτῶν περὶ ἑβδομήκοντα. μετὰ δὲ ταῦτα Βοιωτοὶ περὶ Κορώνειαν συμπλακέντες τοῖς Φωκεῦσιν ἡττήθησαν καὶ συχνοὺς ἀπέβαλον. ἔπειτα τῶν Φωκέων κατασχόντων ἱκανάς τινας πόλεις ἐν τῇ Βοιωτίᾳ στρατεύσαντες οἱ Βοιωτοὶ καὶ τὸν σῖτον ἐκ τῆς χώρας τῶν πολεμίων φθείραντες κατὰ τὴν ἐπάνοδον ἡττήθησαν | Μτφρ.: επί άρχοντος Θεμιστοκλέους στην Αθήνα … οι Βοιωτοί μεγάλο μέρος της χώρας των Φωκέων λεηλάτησαν και κοντά στην πόλη Ύα νίκησαν τους εχθρού και σκότωσαν περίπου εβδομήντα από αυτούς. μετά από αυτά οι Βοιωτοί συνεπλάκησαν με τους Φωκείς κοντά στην Κορώνεια και ηττήθηκαν και πολλούς εγκατέλειψαν. Έπειτα οι Φωκείς κατέλαβαν αρκετές πόλεις στη Βοιωτία, ενώ οι Βοιωτοί εκστράτευσαν και κατέστρεψαν το σιτάρι στη χώρα των εχθρών αλλά κατά την επιστροφή ηττήθηκαν. |
- Διόδωρος Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη, 16,58
| κατὰ δὲ τὴν Βοιωτίαν οἱ μὲν Φωκεῖς τρεῖς πόλεις ἔχοντες ὠχυρωμένας, Ὀρχομενὸν καὶ Κορώνειαν καὶ Κορσίας, ἐκ τούτων ἐποιοῦντο τὴν ἐπὶ τοὺς Βοιωτοὺς στρατείαν. εὐπορούμενοι δὲ μισθοφόρων τήν τε χώραν ἐδῄουν καὶ κατὰ τὰς ἐπιθέσεις καὶ συμπλοκὰς περιεγίνοντο τῶν ἐγχωρίων. διόπερ οἱ Βοιωτοὶ θλιβόμενοι μὲν τῷ πολέμῳ καὶ πολλοὺς τῶν στρατιωτῶν ἀπολωλεκότες, χρημάτων δὲ ἀπορούμενοι πρέσβεις ἐξέπεμψαν πρὸς τὸν Φίλιππον ἀξιοῦντες βοηθῆσαι. | Μτφρ.: Στη Βοιωτία οι Φωκείς κατείχαν τρεις οχυρωμένες πόλεις, τον Ορχομενό και την Κορώνεια και τις Κορσίες, και από αυτές έκαναν επιθέσεις στους Βοιωτούς. Επειδή είχαν πολλούς μισθοφόρους, και τη χώρα λεηλατούσαν και με τους ντόπιους εμπλέκονταν σε μάχες. Οι Βοιωτοί, πιεζόμενοι από τον πόλεμο και έχοντας χάσει πολλούς στρατιώτες και επιπλέον επειδή είχαν έλλειψη χρημάτων, έστειλαν πρεσβεία προς τον Φίλιππο ζητώντας να τους βοηθήσει. |
- Θουκυδίδης, 4, 91-93
| Παγώνδας ὁ Αἰολάδου βοιωταρχῶν ἐκ Θηβῶν μετ’ Ἀριανθίδου τοῦ Λυσιμαχίδου καὶ ἡγεμονίας οὔσης αὐτοῦ βουλόμενος τὴν μάχην ποιῆσαι καὶ νομίζων ἄμεινον εἶναι κινδυνεῦσαι, προσκαλῶν ἑκάστους κατὰ λόχους, ὅπως μὴ ἁθρόοι ἐκλίποιεν τὰ ὅπλα, ἔπειθε τοὺς Βοιωτοὺς ἰέναι ἐπὶ τοὺς Ἀθηναίους καὶ τὸν ἀγῶνα ποιεῖσθαι, λέγων τοιάδε. ‘Χρῆν μέν, ὦ ἄνδρες Βοιωτοί, μηδ’ ἐς ἐπίνοιάν τινα ἡμῶν ἐλθεῖν τῶν ἀρχόντων ὡς οὐκ εἰκὸς Ἀθηναίοις, ἢν ἄρα μὴ ἐν τῇ Βοιωτίᾳ ἔτι καταλάβωμεν αὐτούς, διὰ μάχης ἐλθεῖν… πεῖραν δὲ ἔχομεν ἡμεῖς αὐτοῦ ἐς τούσδε· νικήσαντες γὰρ ἐν Κορωνείᾳ αὐτούς, ὅτε τὴν γῆν ἡμῶν στασιαζόντων κατέσχον, πολλὴν ἄδειαν τῇ Βοιωτίᾳ μέχρι τοῦδε κατεστήσαμεν… τοιαῦτα ὁ Παγώνδας τοῖς Βοιωτοῖς παραινέσας ἔπεισεν ἰέναι ἐπὶ τοὺς Ἀθηναίους. καὶ κατὰ τάχος ἀναστήσας ἦγε τὸν στρατόν … εἶχον δὲ δεξιὸν μὲν κέρας Θηβαῖοι καὶ οἱ ξύμμοροι αὐτοῖς· μέσοι δὲ Ἁλιάρτιοι καὶ Κορωναῖοι καὶ Κωπαιῆς καὶ οἱ ἄλλοι οἱ περὶ τὴν λίμνην· τὸ δὲ εὐώνυμον εἶχον Θεσπιῆς καὶ Ταναγραῖοι καὶ Ὀρχομένιοι… | Μτφρ.: ο Παγώνδας, ο γιος του Αιολάδου, που ήταν βοιωτάρχης από τη Θήβα μαζί με τον Αριανθίδη, τον γιο του Λυσιμαχίδη, επειδή είχε την ανώτατη εξουσία, θέλοντας να προχωρήσει σε μάχη και θεωρώντας ότι είναι προτιμότερο να κινδυνεύσουν, προσκαλώντας τον καθένα κατά λόχους, ώστε να μην εγκαταλείψουν όλοι μαζί τα όπλα, έπειθε τους Βοιωτούς να βαδίσουν εναντίον των Αθηναίων και να πολεμήσουν λέγοντας τα εξής: «Έπρεπε, άνδρες Βοιωτοί, να μην έχει δεύτερες σκέψεις κανείς από τους άρχοντές μας ότι είναι παράλογο να πολεμήσουμε με τους Αθηναίους, αν δεν τους αναχαιτίσουμε στη Βοιωτία… εμείς έχουμε εμπειρία σε αυτό. Γιατί αφού τους νικήσαμε στην Κορώνεια, όταν κατείχαν τη γη μας επειδή εμείς σπαραζόμασταν από διχόνοια, εγγύηση ασφάλειας μέχρι τώρα δώσαμε στη Βοιωτία. Ο Παγώνδας με τέτοιες προτροπές έπεισε τους Βοιωτούς να κινηθούν εναντίον των Αθηναίων και γρήγορα σήκωσε και οδήγησε το στράτευμα… Κατείχαν το δεξιό κέρας οι Θηβαίοι και όσοι συνόρευαν με αυτούς. Στο μέσον βρίσκονταν οι Αλιάρτιοι, οι Κορωναίοι, οι Κωπαείς και άλλοι που κατοικούν γύρω από τη λίμνη. Το αριστερό κατείχαν οι Θεσπιείς, οι Ταναγραίοι και οι Ορχομένιοι… |
- Ξενοφώντας Ελληνικά 4, 3
| Ἦσαν δ’ οἱ μὲν ἀντιτεταγμένοι τῷ Ἀγησιλάῳ Βοιωτοί, Ἀθηναῖοι, Ἀργεῖοι, Κορίνθιοι, Αἰνιᾶνες, Εὐβοεῖς, Λοκροὶ ἀμφότεροι· σὺν Ἀγησιλάῳ δὲ Λακεδαιμονίων μὲν μόρα ἡ ἐκ Κορίνθου διαβᾶσα, ἥμισυ δὲ μόρας τῆς ἐξ Ὀρχομενοῦ, ἔτι δ’ οἱ ἐκ Λακεδαίμονος νεοδαμώδεις συστρατευσάμενοι αὐτῷ, πρὸς δὲ τούτοις οὗ Ἡριππίδας ἐξενάγει ξενικοῦ, ἔτι δὲ οἱ ἀπὸ τῶν ἐν τῇ Ἀσίᾳ πόλεων Ἑλληνίδων, καὶ ἀπὸ τῶν ἐν τῇ Εὐρώπῃ ὅσας διιὼν παρέλαβεν· αὐτόθεν δὲ προσεγένοντο ὁπλῖται Ὀρχομένιοι καὶ Φωκεῖς. πελτασταί γε μὴν πολὺ πλείους οἱ μετ’ Ἀγησιλάου· ἱππεῖς δ’ αὖ παραπλήσιοι ἀμφοτέροις τὸ πλῆθος. ἡ μὲν δὴ δύναμις αὕτη ἀμφοτέρων· διηγήσομαι δὲ καὶ τὴν μάχην, καὶ πῶς ἐγένετο οἵα οὐκ ἄλλη τῶν γ’ ἐφ’ ἡμῶν. συνῇσαν μὲν γὰρ εἰς τὸ κατὰ Κορώνειαν πεδίον οἱ μὲν σὺν Ἀγησιλάῳ ἀπὸ τοῦ Κηφισοῦ, οἱ δὲ σὺν Θηβαίοις ἀπὸ τοῦ Ἑλικῶνος. εἶχε δ’ Ἀγησίλαος μὲν δεξιὸν τοῦ μετ’ αὐτοῦ, Ὀρχομένιοι δ’ αὐτῷ ἔσχατοι ἦσαν τοῦ εὐωνύμου. οἱ δ’ αὖ Θηβαῖοι αὐτοὶ μὲν δεξιοὶ ἦσαν, Ἀργεῖοι δ’ αὐτοῖς τὸ εὐώνυμον εἶχον. συνιόντων δὲ τέως μὲν σιγὴ πολλὴ ἀπ’ ἀμφοτέρων ἦν· ἡνίκα δ’ ἀπεῖχον ἀλλήλων ὅσον στάδιον, ἀλαλάξαντες οἱ Θηβαῖοι δρόμῳ ὁμόσε ἐφέροντο. ὡς δὲ τριῶν ἔτι πλέθρων ἐν μέσῳ ὄντων, ἀντεξέδραμον ἀπὸ τῆς Ἀγησιλάου φάλαγγος ὧν Ἡριππίδας ἐξενάγει καὶ σὺν αὐτοῖς Ἴωνες καὶ Αἰολεῖς καὶ Ἑλλησπόντιοι, καὶ πάντες οὗτοι τῶν συνεκδραμόντων τε ἐγένοντο καὶ εἰς δόρυ ἀφικόμενοι ἔτρεψαν τὸ καθ’ αὑτούς. Ἀργεῖοι μέντοι οὐκ ἐδέξαντο τοὺς περὶ Ἀγησίλαον, ἀλλ’ ἔφυγον ἐπὶ τὸν Ἑλικῶνα. κἀνταῦθα οἱ μέν τινες τῶν ξένων ἐστεφάνουν ἤδη τὸν Ἀγησίλαον, ἀγγέλλει δέ τις αὐτῷ ὅτι οἱ Θηβαῖοι τοὺς Ὀρχομενίους διακόψαντες ἐν τοῖς σκευοφόροις εἴησαν. καὶ ὁ μὲν εὐθὺς ἐξελίξας τὴν φάλαγγα ἦγεν ἐπ’ αὐτούς· οἱ δ’ αὖ Θηβαῖοι ὡς εἶδον τοὺς συμμάχους πρὸς Ἑλικῶνι πεφευγότας, διαπεσεῖν βουλόμενοι πρὸς τοὺς ἑαυτῶν, συσπειραθέντες ἐχώρουν ἐρρωμένως. ἐνταῦθα δὴ Ἀγησίλαον ἀνδρεῖον μὲν ἔξεστιν εἰπεῖν ἀναμφισβητήτως· οὐ μέντοι εἵλετό γε τὰ ἀσφαλέστατα. ἐξὸν γὰρ αὐτῷ παρέντι τοὺς διαπίπτοντας ἀκολουθοῦντι χειροῦσθαι τοὺς ὄπισθεν, οὐκ ἐποίησε τοῦτο, ἀλλ’ ἀντιμέτωπος συνέρραξε τοῖς Θηβαίοις· καὶ συμβαλόντες τὰς ἀσπίδας ἐωθοῦντο, ἐμάχοντο, ἀπέκτεινον, ἀπέθνῃσκον. τέλος δὲ τῶν Θηβαίων οἱ μὲν διαπίπτουσι πρὸς τὸν Ἑλικῶνα, πολλοὶ δ’ ἀποχωροῦντες ἀπέθανον. ἐπεὶ δ’ ἡ μὲν νίκη Ἀγησιλάου ἐγεγένητο, τετρωμένος δ’ αὐτὸς προσενήνεκτο πρὸς τὴν φάλαγγα, προσελάσαντές τινες τῶν ἱππέων λέγουσιν αὐτῷ ὅτι τῶν πολεμίων ὡς ὀγδοήκοντα σὺν ὅπλοις ὑπὸ τῷ νεῷ εἰσι, καὶ ἠρώτων τί χρὴ ποιεῖν. ὁ δέ, καίπερ πολλὰ τραύματα ἔχων, ὅμως οὐκ ἐπελάθετο τοῦ θείου, ἀλλ’ ἐᾶν τε ἀπιέναι ᾗ βούλοιντο ἐκέλευε καὶ ἀδικεῖν οὐκ εἴα. τότε μὲν οὖν, καὶ γὰρ ἦν ἤδη ὀψέ, δειπνοποιησάμενοι ἐκοιμήθησαν. πρῲ δὲ Γῦλιν τὸν πολέμαρχον παρατάξαι τε ἐκέλευε τὸ στράτευμα καὶ τροπαῖον ἵστασθαι, καὶ στεφανοῦσθαι πάντας τῷ θεῷ καὶ τοὺς αὐλητὰς πάντας αὐλεῖν. καὶ οἱ μὲν ταῦτ’ ἐποίουν. οἱ δὲ Θηβαῖοι ἔπεμψαν κήρυκας, ὑποσπόνδους τοὺς νεκροὺς αἰτοῦντες θάψαι. καὶ οὕτω δὴ αἵ τε σπονδαὶ γίγνονται καὶ Ἀγησίλαος μὲν εἰς Δελφοὺς ἀφικόμενος δεκάτην τῶν ἐκ τῆς λείας τῷ θεῷ ἀπέθυσεν οὐκ ἐλάττω ἑκατὸν ταλάντων· | Μτφρ.: παρατεταγμένοι ενάντια στον Αγησίλαο ήταν οι Βοιωτοί, οι Αθηναίοι, οι Αργείοι, οι Κορίνθιοι, οι Αινιάνες, οι Ευβοείς, και οι δύο Λοκροί. Μαζί με τον Αγησίλαο είχε παραταχθεί ένα τάγμα Λακεδαιμονίων που είχε περάσει από την Κόρινθο, μισό τάγμα από τον Ορχομενό. Ακόμη μαζί του είχαν εκστρατεύσει οι απελευθερωμένοι είλωτες από τη Λακεδαίμονα, και μαζί με αυτούς οι μισθοφόροι με ηγέτη τον Ηριππίδα. Ακόμη αυτοί που είχαν έρθει από τις ελληνικές πόλεις της Ασίας και όσους είχε πάρει μαζί του κατά τη διέλευσή του από την Ευρώπη· σε αυτούς προστέθηκαν και οπλίτες Ορχομένιοι και Φωκείς. Τους περισσότερους πελταστές τους είχε ο Αγησίλαος. Ιππείς είχαν ως προς το πλήθος ίσους σχεδόν και οι δύο αντίπαλοι. Αυτή ήταν η δύναμη και των δύο παρατάξεων. Θα διηγηθώ και τη μάχη, και πώς δεν υπήρξε τέτοια άλλη από τις μάχες σε εμάς. Συναντήθηκαν στην πεδιάδα της Κορώνειας, οι σύμμαχοι του Αγησιλάου ερχόμενοι από των Κηφισό, οι σύμμαχοι των Θηβαίων ερχόμενοι από τον Ελικώνα. Ο Αγησίλαος είχε παραταχθείς τη δεξιά πλευρά της παράταξής του και οι Ορχομένιοι ήταν οι τελευταίοι στο αριστερό άκρο. Οι Θηβαίοι από την άλλη είχαν τη δεξιά πλευρά και οι Αργείοι την αριστερή. Στην αρχή προχωρούσαν ο ένας εναντίον του άλλου με απόλυτη ησυχία. Όταν έφτασαν σε απόσταση ενός σταδίου, οι Θηβαίοι με αλαλαγμούς στο ίδιο σημείο κατευθύνονταν. Και όταν έφτασαν στο μέσο της διαδρομής και τους υπολείπονταν τρία πλέθρα ακόμη, όρμησε εναντίον τους η φάλαγγα που οδηγούσε ο Ηριππίδας και μαζί με αυτούς οι Ίωνες, οι Αιολείς και οι Ελλησπόντιοι, και όλοι αυτοί όρμησαν μαζί τρέχοντας και έφτασαν στην εμβέλεια των δοράτων και έτρεψαν σε φυγή τους αντιπάλους τους. Οι Αργείοι δεν έμειναν να πολεμήσουν αυτούς που πλαισίωναν τον Αγησίλαο αλλά έφυγαν προς τον Ελικώνα. Και ενώ κάποιοι από τους ξένους στεφάνωναν ήδη ως νικητή τον Αγησίλαο, κάποιος τους ανήγγειλε ότι οι Θηβαίοι είχαν διασπάσει τις γραμμές των Ορχομένιων και έφτασαν στα υποζύγια. Και αυτός αμέσως επέκτεινε το μέτωπο της φάλαγγας και το οδήγησε εναντίον τους. Οι Θηβαίοι μόλις είδαν τους συμμάχους τους να φεύγουν προς τον Ελικώνα θέλοντας να κατευθυνθούν προς τους δικούς τους συσπειρώθηκαν και προχωρούσαν με αποφασιστικότητα. Σε αυτή την περίσταση μπορούμε να μιλήσουμε χωρίς αμφιβολία για την ανδρεία του Αγησιλάου, γιατί δεν επέλεξε την πιο ασφαλή στρατηγική. Αν και μπορούσε να αδιαφορήσει για αυτούς που τρέπονταν σε φυγή και να ακολουθήσει την οπισθοφυλακή τους ώστε να την κατανικήσει, δεν το έκανε αυτό αλλά κατά μέτωπον συγκρούστηκε με τους Θηβαίους. Και συμπλεκόμενοι σπρώχνονταν με τις ασπίδες, μάχονταν, σκότωναν, σκοτώνονταν. Τέλος άλλοι από τους Θηβαίους δραπέτευσαν στον Ελικώνα και πολλοί πέθαναν κατά την υποχώρηση. Όταν ο Αγησίλαος εξασφάλισε τη νίκη, τραυματισμένος και ο ίδιος οδηγήθηκε προς τη φάλαγγά του και τότε τον πλησίασαν κάποιοι ιππείς και του είπαν ότι ογδόντα περίπου ένοπλοι εχθροί βρίσκονται μέσα στον ναό και τον ρώτησαν τι έπρεπε να κάνουν. Και αυτός, αν και ήταν πολυτραυματίας, όμως δεν ξέχασε το θείο αλλά τους πρόσταξε να τους αφήσουν να πάνε όπου ήθελαν και δεν τους άφηνε να διαπράξουν αδικία. Τότε λοιπόν, επειδή ήδη ήταν περασμένη η ώρα, δείπνησαν και κοιμήθηκαν. Το πρωί διέταξε τον πολέμαρχο Γύλι να παρατάξει το στράτευμα και να υψώσει τρόπαιο και να προσφέρουν όλοι στεφάνια στους θεούς και όλοι οι αυλητές να παίξουν τους αυλούς τους. Και αυτοί τα εκτέλεσαν. Και οι Θηβαίοι έστειλαν κήρυκες ζητώντας να γίνει ανακωχή και να θάψουν τους νεκρούς τους. Και έτσι έγιναν οι σπονδές και ο Αγησίλαος πήγε στους Δελφούς και αφιέρωσε το ένα δέκατο της λείας στον θεό, όχι λιγότερο από εκατό τάλαντα |
- Όμηρος, Ιλιάδα, Β 494- 510
| Βοιωτῶν μὲν Πηνέλεως καὶ Λήϊτος ἦρχον 495 Ἀρκεσίλαός τε Προθοήνωρ τε Κλονίος τε, οἵ θ᾽ Ὑρίην ἐνέμοντο καὶ Αὐλίδα πετρήεσσαν Σχοῖνόν τε Σκῶλόν τε πολύκνημόν τ᾽ Ἐτεωνόν, Θέσπειαν Γραῖάν τε καὶ εὐρύχορον Μυκαλησσόν, οἵ τ᾽ ἀμφ᾽ Ἅρμ᾽ ἐνέμοντο καὶ Εἰλέσιον καὶ Ἐρυθράς, 500 οἵ τ᾽ Ἐλεῶν᾽ εἶχον ἠδ᾽ Ὕλην καὶ Πετεῶνα, Ὠκαλέην Μεδεῶνά τ᾽, ἐϋκτίμενον πτολίεθρον, Κώπας Εὔτρησίν τε πολυτρήρωνά τε Θίσβην, οἵ τε Κορώνειαν καὶ ποιήενθ᾽ Ἁλίαρτον, οἵ τε Πλάταιαν ἔχον ἠδ᾽ οἳ Γλισᾶντ᾽ ἐνέμοντο, 505 οἵ θ᾽ Ὑποθήβας εἶχον, ἐϋκτίμενον πτολίεθρον, Ὀγχηστόν θ᾽ ἱερόν, Ποσιδήϊον ἀγλαὸν ἄλσος, οἵ τε πολυστάφυλον Ἄρνην ἔχον, οἵ τε Μίδειαν Νῖσάν τε ζαθέην Ἀνθηδόνα τ᾽ ἐσχατόωσαν· τῶν μὲν πεντήκοντα νέες κίον, ἐν δὲ ἑκάστῃ 510 κοῦροι Βοιωτῶν ἑκατὸν καὶ εἴκοσι βαῖνον. |
Μτφρ.: Των Βοιωτών οι αρχηγοί Πηνέλαος, Κλονίος, 495Προθήνωρ, Αρκεσίλαος, και Λήτος διοικούσαν όσους απόστειλ᾽ η Αυλίς πετρώδης, η Υρία, η Σχοίνος, ο Ετεωνός πολύλοφος, η Σκώλος, η ευρύχωρη Μυκαλησσός, η Θέσπεια κι η Γραία, όσους το Άρμ᾽ απόστειλε, το Ειλέσιον, οι Ερύθρες, 500ακόμη όσους ο Ελεών, ο Πετεών, η Ύλη, ο Μεδεών πόλις καλή και όσους η Ωκαλέη, η Θίσβ᾽ η πολυτρύγονη, η Εύτρησις, οι Κώπες, κι ο χλοερός Αλίαρτος, κι όσους ακόμη εστείλαν ο Γλίσας, η Κορώνεια, η Πλάταια και η πόλις 505ωραία των Υποθηβών, και η πόλις η αγία η Όγχηστος, πολύδενδρο του Ποσειδώνος κτήμα, η θεία Νίσα, η Μίδεια, η Άρνη αμπελοφόρα, και όσοι από την έσχατην έφθασαν Ανθηδόνα. Πενήντα σαν τα πλοία των κι επάνω στο καθένα 510ήσαν εκατόν είκοσι των Βοιωτών αγόρια. |
- Παυσανίας, Βοιωτικά, ΙΧ, 6, 3-4
| διαπολεμηθέντος δὲ τοῦ πολέμου καὶ Ἀθηναίοις καταλυθέντος τοῦ ναυτικοῦ, μετ’ οὐ πολὺ Θηβαῖοι μετὰ Κορινθίων ἐς τὸν πρὸς Λακεδαιμονίους πόλεμον προήχθησαν. κρατηθέντες δὲ μάχῃ περὶ Κόρινθόν τε καὶ ἐν Κορωνείᾳ, νικῶσιν αὖθις ἐν Λεύκτροις ἐπιφανεστάτην νίκην ὁπόσας γενομένας Ἕλλησιν ἴσμεν κατὰ Ἑλλήνων | Μτφρ.: αφού τελείωσε ο πόλεμος και καταστράφηκε το ναυτικό των Αθηναίων, μετά από λίγο οι Θηβαίοι με τους Κορινθίους ρίχτηκαν στον πόλεμο εναντίον των Λακεδαιμονίων. Νικήθηκαν στη μάχη στην Κόρινθο και στη μάχη της Κορώνειας, αλλά νίκησαν αμέσως μετά στα Λεύκτρα την πιο λαμπρή νίκη από όσες γνωρίζουμε να έχουν πετύχει Έλληνες εναντίον Ελλήνων |
- Πολύβιος, Ιστορίαι, δ’
| Καταλαβὼν δὲ τοὺς ἀπὸ τῶν συμμαχίδων παραγεγονότας εἰς τὴν Κόρινθον, συνήδρευε καὶ διελάμβανε μετὰ τούτων τί δεῖ ποιεῖν καὶ πῶς χρήσασθαι τοῖς Αἰτωλοῖς. ἐγκαλούντων δὲ Βοιωτῶν μὲν ὅτι συλήσαιεν τὸ τῆς Ἀθηνᾶς τῆς Ἰτωνίας ἱερὸν εἰρήνης ὑπαρχούσης, Φωκέων δὲ διότι στρατεύσαντες ἐπ’ Ἄμβρυσον καὶ Δαύλιον ἐπιβάλοιντο καταλαβέσθαι τὰς πόλεις, … διακούσαντες τούτων οἱ τῶν συμμάχων σύνεδροι πάντες ὁμοθυμαδὸν ἐκφέρειν ἐβουλεύσαντο τοῖς Αἰτωλοῖς τὸν πόλεμον. | Μτφρ.: Αφού συνάντησε (ο Φίλιππος Ε’) τους εκπροσώπους των συμμαχικών πόλεων που είχαν συγκεντρωθείς την Κόρινθο, παρακάθισε μαζί τους σε συνέδριο και συζητούσαν τι πρέπει να κάνουν και πώς να χειριστούν τους Αιτωλούς. Επειδή τους κατηγορούσαν οι Βοιωτοί ότι σύλησαν το ιερό της Ιτωνίας Αθηνάς σε περίοδο ειρήνης και οι Φωκείς επειδή εκστράτευσαν εναντίον του Αμβρυσσού και της Δαύλειας επιθυμώντας να κυριεύσουν τις πόλεις … αφού άκουσαν αυτά με προσοχή οι σύνεδροι όλοι με κοινή θέληση αποφάσισαν να ξεκινήσουν πόλεμο εναντίον των Αιτωλών. |
Γ)Καταγωγή
- Παυσανίας , Βοιωτικά, ΙΧ 34, 6-8
| Ἀνδρέα πρῶτον ἐνταῦθα Πηνειοῦ παῖδα τοῦ ποταμοῦ λέγουσιν ἐποικῆσαι καὶ ἀπὸ τούτου τὴν γῆν Ἀνδρηίδα ὀνομασθῆναι: παραγενομένου δὲ ὡς αὐτὸν Ἀθάμαντος, ἀπένειμε τῆς αὑτοῦ τῷ Ἀθάμαντι τήν τε περὶ τὸ Λαφύστιον χώραν καὶ τὴν νῦν Κορώνειαν καὶ Ἁλιαρτίαν. Ἀθάμας δὲ ἅτε οὐδένα οἱ παίδων τῶν ἀρσένων λελεῖφθαι νομίζων–τὰ μὲν γὰρ ἐς Λέαρχόν τε καὶ Μελικέρτην ἐτόλμησεν αὐτός, Λεύκωνι δὲ ὑπὸ νόσου τελευτῆσαι συνέβη, Φρίξον δὲ ἄρα οὐκ ἠπίστατο ἢ αὐτὸν περιόντα ἢ γένος ὑπολειπόμενον Φρίξου–τούτων ἕνεκα ἐποιήσατο Ἁλίαρτον καὶ Κόρωνον τοὺς Θερσάνδρου τοῦ Σισύφου· Σισύφου γὰρ ἀδελφὸς ἦν ὁ Ἀθάμας. ὕστερον δὲ ἀναστρέψαντος ἐκ Κόλχων οἱ μὲν αὐτοῦ Φρίξου φασίν, οἱ δὲ Πρέσβωνος–γεγονέναι δὲ Φρίξῳ τὸν Πρέσβωνα ἐκ τῆς Αἰήτου θυγατρός– οὕτω συγχωροῦσιν οἱ Θερσάνδρου παῖδες οἶκον μὲν τὸν Ἀθάμαντος Ἀθάμαντι καὶ τοῖς ἀπὸ ἐκείνου προσήκειν· αὐτοὶ δὲ–μοῖραν γὰρ δίδωσί σφισιν Ἀθάμας τῆς γῆς–Ἁλιάρτου καὶ Κορωνείας ἐγένοντο οἰκισταί. | Μτφρ.: λένε ότι πρώτος ο Ανδρέας, ο γιος του ποταμού Πηνειού, εγκαταστάθηκε εδώ (στον Ορχομενό) και από αυτόν η περιοχή ονομάστηκε Ανδρηίδα. Όταν ήλθε σε αυτόν ο Αθάμας, του έδωσε την περιοχή γύρω στο Λαφύστιο όρος και την τωρινή Κορώνεια και Αλιαρτία. Ο Αθάμας νομίζοντας ότι δεν του έχει απομείνει κανένα αρσενικό παιδί (γιατί τον Λέαρχο και τον Μελικέρτη τόλμησε να σκοτώσει ο ίδιος και ο Λέυκων έτυχε να πεθάνει από ασθένεια και για τον Φρίξο δεν ήξερε αν ήταν εν ζωή ή αν είχε αφήσει απογόνους) για αυτούς τους λόγους υιοθέτησε τον Αλίαρτο και τον Κόρωνο, τους γιους του Θερσάνδρου, του γιου του Σισύφο, καθώς ο Σίσυφος και ο Αθάμας ήταν αδέλφια. Αργότερα λένε κάποιοι ότι γύρισε από τους Κόλχους ο Φρίξος και άλλοι ο Πρέσβων (ο Πρέσβων είχε γεννηθεί από τον Φρίξο και την κόρη του Αιήτη) και έτσι οι γιοι του Θερσάνδρου συμφώνησαν ο οίκος του Αθάμαντα να ανήκει στον Αθάμαντα και στους απογόνους του· και αφού τους έδωσε ένα μέρος της γης του ο Αθάμας, αυτοί έγιναν οικιστές της Αλιάρτου και της Κορώνειας. |
Δ) τοποθεσία
- Πλούταρχος , Λύσανδρος, 29
| τῷ Λυσάνδρῳ δεδομένος χρησμὸς οὕτως ἔχων:
ὁπλίτην κελάδοντα φυλάξασθαί σε κελεύω τινὲς δὲ τὸν Ὁπλίτην οὐ πρὸς Ἁλιάρτῳ ῥεῖν λέγουσιν, ἀλλὰ πρὸς Κορώνειαν χειμάῤῥουν εἶναι τῷ Φιλάρῳ ποταμῷ συμφερόμενον παρὰ τὴν πόλιν, ὃν πάλαι μὲν Ὁπλίαν, νῦν δὲ Ἰσόμαντον προσαγορεύουσιν. |
Μτφρ.: για τον Λύσανδρο είχε δοθεί χρησμός που είχε ως εξής: «Σε συμβουλεύω να φυλαχτείς από τον οπλίτη που βρυχάται και το δόλιο φίδι, τον γιο της γης, που επιτίθεται από πίσω». Κάποιοι λένε ότι ο Οπλίτης δεν ρέει κοντά στην Αλίαρτο αλλά είναι χείμαρρος κοντά στην Κορώνεια που ενώνεται με τον Φιλάρο ποταμό κοντά στην πόλη, τον οποίο παλιά Οπλία και τώρα Ισόμαντο ονομάζουν |
Ε) Παροιμίες
- Σουΐδας
| Θρακία παρεύρεσις · φασὶ τοὺς Θρᾷκας ἡττηθέντας ὑπὸ Βοιωτῶν παρὰ Κορώνειαν καὶ σπεισαμένους σπονδὰς πενθημέρους ἐπιθέσθαι νυκτὸς τοῖς Βοιωτοῖς καὶ τοὺς μὲν ἀποκτεῖναι, τοὺς δὲ καὶ ζωγρῆσαι. ἀγανακτούτνων δὲ τῶν Βοιωτῶν, εὶπεῖν τοὺς Θρᾷκας, ὅτι τὰς ἠμέρας οὐ τὰς νύκτας ἐσπείσατο. | Μτφρ.: Θρακική δικαιολογία: λένε πως, όταν οι Θράκες ηττήθηκαν από τους Βοιωτούς κοντά στην Κορώνεια και σύναψαν πενθήμερη ανακωχή, επιτέθηκαν τη νύχτα στους Βοιωτούς και άλλους τους σκότωσαν, ενώ άλλους τους έπιασαν ζωντανούς. Επειδή αγανάκτησαν οι Βοιωτοί, απάντησαν οι Θράκες ότι σύναψαν ανακωχή για τη διάρκεια της ημέρας, όχι της νύχτας. |
Χριστιανικοί χρόνοι
Α) περιγραφή
- Ησύχιος, Γλῶσσαι : Κορωνεία
| Κορωνεία πόλις Βοιωτίας (Β 503). [ἀκρώρεια. τέλος] | συνδέει τη λέξη με το κορωνίς = το τελευταίο επίθεμα της οικοδομής, το άκρο με την κατάληξη –εία |
- Σουΐδας
| Κορώνεια · τόπος | Κορώνεια, περιοχή |
Β)Θρησκεία
- Ευστάθιος, σχόλια στην Ιλιάδα (Ιλιάδα, Β’)
| -καὶ τὰ Παναθήναια ἑορτὴ ὡς καὶ τὰ Παμβοιώτια … Κορώνεια ἐγγὺς Ἑλικῶνος, ἐφ’ ὕψους ἱδρυμένη · παραρρέει δ’ αὐτὴν ποταμὸς Κουάριος ἔνθα τὰ Παμβοιώτια συνετέλουν … Παμβοιώτια ἑορτὴ γὰρ κοινὴ πάντων Βοιωτῶν ὠς περ καὶ οἰ τῶν Ἰώνων Πανιώνια | Μτφρ.: και τα Παναθήναια είναι γιορτή όπως τα Παμβοιώτια … η Κορώνεια κοντά στον Ελικώνα είναι χτισμένη σε ψηλό σημείο· αυτήν παραρρέει ο ποταμός Κουάριος, όπου τελούν τα Παμβοιώτια … γιατί τα Παμβοιώτια είναι η κοινή γιορτή των Βοιωτών, όπως και των Ιώνων τα Πανιώνια. |