Δύο γυναικοκτονίες μέσα σε λιγότερο από μία βδομάδα και δέκα σε λιγότερο από οκτώ μήνες. Είναι εμφανές ότι τα μέτρα πρόληψης και προστασίας αποτυγχάνουν, αφού σε πολλές περιπτώσεις τα θύματα έμειναν απροστάτευτα ακόμη και αφότου είχαν προσφύγει στις αρχές με καταγγελίες για βία και κακοποίηση.
Μία ακόμα γυναικοκτονία συντάραξε τη χώρα την Τετάρτη 26 Αυγούστου. Η θανατηφόρα επίθεση στη Ροδόπη έλαβε χώρα μόλις 4 ημέρες μετά την γυναικοκτονία στη Νέα Σμύρνη και αποτελεί την 10η μέσα στο 2026, ένα έτος που δεν βρίσκεται καν κοντά στο τέλος του.
Όλα αυτά εγκλήματα δεν αποτελούν απλές ανθρωποκτονίες. Αποτελούν την πιο βάναυση έκφραση της έμφυλης βίας και καταδεικνύουν με τον πιο σκληρό τρόπο την αποτυχία του κράτους και της κοινωνίας να προστατεύσει τις γυναίκες.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η γυναικοκτονία από σύντροφο δεν είναι ο μόνος τρόπος εκδήλωσης του φαινομένου, ωστόσο αποτελεί μία πολύ συχνή περίπτωση.
Συνολικά, από τις 21 περιπτώσεις που σημειώθηκαν το 2025, 9 διαπράχθηκαν σε ενδο-συντροφικό πλαίσιο και 5 από πρόσωπα της οικογένειας.
Σε πολλές περιπτώσεις, όπως συνέβη και με τα τελευταία δύο περιστατικά, παρατηρούνται κοινοί παρονομαστές και χαρακτηριστικά.
Για αρχή, πρόκειται για ανθρώπους οι οποίοι είχαν συντροφική ή συζυγική σχέση με τα θύματά τους. Παράλληλα και οι δύο άνδρες είχαν ιστορικό ενδοοικογενειακής βίας, είτε σε αυτή, είτε σε προηγούμενη σχέση τους.
Στην περίπτωση της Ροδόπης μάλιστα, η γυναίκα είχε υποβάλει μήνυση σε βάρος του συζύγου της για απειλή το 2022. Ο άνδρας είχε συλληφθεί για την υπόθεση και είχε οδηγηθεί στον αρμόδιο εισαγγελέα. Όμως, όπως αποδεικνύεται για ακόμα μία φορά, το να απευθυνθεί μία γυναίκα στις αρμόδιες αρχές, δεν αρκεί για να της σώσει τη ζωή.
Και η τραγική υπόθεση της Κυριακής Γρίβα, που δολοφονήθηκε από τον σύντροφό της έξω από το αστυνομικό τμήμα των Αγίων Αναργύρων, αποτελεί την πιο ηχηρή απόδειξη.
Από το νέο βιβλίο Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής, το οποίο προορίζεται να διδαχθεί στη Γ΄Γυμνασίου από το 2027, που προτρέπει τα κορίτσια να θυμούνται ότι οι άντρες έχουν μεγαλύτερο όγκο και δύναμη, να προσέχουν τις «κακοτοπιές και να αποφεύγουν βίαιους, επιθετικούς, δύστροπους, νάρκισσους, χειριστικούς, αυτούς που έχουν έλλειμμα αυτοπεποίθησης», μέχρι τα μέτρα πρόληψης, όπως το περίφημο «panic button» και τις δομές προστασίας που είναι ελάχιστες και υποστελεχωμένες, από την διαπαιδαγώγηση μέχρι την προστασία δηλαδή, τα μέτρα και οι πολιτικές αποδεικνύονται τουλάχιστον ανεπαρκή.
Και οι αρχές δείχνουν αδυναμία (ή και άρνηση) να λάβουν υπόψιν τα προειδοποιητικά σημάδια.
Αναγνωρίζοντας τα «red flags»
Η πρόληψη της θανατηφόρας βίας μέσα στις συντροφικές σχέσεις δεν αρχίζει τη στιγμή που διαπράττεται μια γυναικοκτονία.
Αρχίζει πολύ νωρίτερα, όταν τα σημάδια κινδύνου είναι ακόμη ορατά, όταν η βία έχει ήδη κάνει την εμφάνισή της και όταν μια γυναίκα, ένας επαγγελματίας υγείας, ένας δικηγόρος, ένας φορέας υποστήριξης και η ίδια η κοινότητα καλείται να απαντήσει σε ένα κρίσιμο ερώτημα: πόσο κοντά βρίσκεται μια κακοποιητική σχέση σε μια θανατηφόρα κατάληξη;
Σε αυτό ακριβώς το ερώτημα επιχειρεί να δώσει απάντηση η Αξιολόγηση Κινδύνου (Danger Assessment – DA), ένα εργαλείο το οποίο αναπτύχθηκε από την Jacquelyn Campbell, μία αμερικανίδα καθηγήτρια στη Σχολή Νοσηλευτικής του Πανεπιστημίου Johns Hopkins, γνωστή για την έρευνά της σχετικά με την ενδοοικογενειακή βία, και τους συνεργάτες της.
Σκοπός της αξιολόγησης είναι να εκτιμά την πιθανότητα θανατηφόρας ή σχεδόν θανατηφόρας έκβασης σε περιπτώσεις βίας από σύντροφο.
Η λογική του δεν είναι να «προβλέψει» με βεβαιότητα τι θα συμβεί σε μια συγκεκριμένη γυναίκα, αλλά να συγκεντρώσει συγκεκριμένους παράγοντες που έχουν συνδεθεί ερευνητικά με την γυναικοκτονία από σύντροφο και επιχειρεί να καταστήσει ορατό έναν κίνδυνο που συχνά παραμένει κρυμμένος μέσα στην καθημερινότητα της κακοποίησης.
Το εργαλείο αναπτύχθηκε αρχικά ως ένα ερωτηματολόγιο 15 ερωτήσεων και στη συνέχεια αναθεωρήθηκε, με αποτέλεσμα να καταλήξει σε 20 στοιχεία και σε ένα σύστημα σταθμισμένης βαθμολογίας.
Και παρόλο που ένα ερωτηματολόγιο δεν αρκεί για να αποτρέψει μία γυναικοκτονία, η αναγνώριση του κινδύνου είναι ένα σημαντικό βήμα.
Από τη βία στη θανατηφόρα βία
Η έρευνα ξεκινά από μια διαπίστωση που επαναλαμβάνεται με συνέπεια στις μελέτες για την ανθρωποκτονία από σύντροφο: η προηγούμενη ενδοοικογενειακή βία είναι ο συχνότερος παράγοντας κινδύνου.
Στις μελέτες που εξετάστηκαν, η προηγούμενη βία από σύντροφο εμφανίζεται στο 67% έως 80% των περιπτώσεων ανθρωποκτονιών μεταξύ συντρόφων.
Δεν αποτελεί, επομένως, ένα δευτερεύον στοιχείο του προβλήματος, αλλά έναν από τους πιο σταθερούς δείκτες που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη.
Στο ίδιο ερευνητικό πλαίσιο εντοπίζονται και άλλοι παράγοντες: η διαφορά ηλικίας μεταξύ των συντρόφων, η νεαρή ηλικία των γυναικών, η συγκατοίκηση, η αποξένωση και η ύπαρξη παιδιού στο σπίτι που δεν είναι βιολογικό παιδί του δράστη.
Παράλληλα, έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο η ψυχική ασθένεια, η παράνομη χρήση ναρκωτικών, το ποινικό παρελθόν και η παρουσία πυροβόλων όπλων στο σπίτι.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία: η θανατηφόρα βία δεν εμφανίζεται ως ένα εντελώς απρόβλεπτο γεγονός.
Γιατί δημιουργήθηκε η Αξιολόγηση Κινδύνου;
Η ανάγκη για τέτοια εργαλεία προέκυψε καθώς η αντιμετώπιση της βίας από σύντροφο πέρασε σταδιακά από την αντίληψη ενός «ιδιωτικού οικογενειακού προβλήματος» σε ένα ζήτημα δημόσιας υγείας, ποινικής δικαιοσύνης και κοινωνικής προστασίας.
Τα συστήματα υγείας, οι υπηρεσίες κοινωνικής φροντίδας, η αστυνομία και η δικαιοσύνη έρχονται συχνά σε επαφή με γυναίκες που έχουν υποστεί βία.
Το κρίσιμο πρόβλημα είναι ότι οι γυναίκες αυτές συχνά αγνοούνται και ο κίνδυνος που διατρέχουν υποβαθμίζεται.
Η DA επιχειρεί να απαντήσει σε μια πολύ πιο δύσκολη ερώτηση: όχι μόνο ποια σχέση κινδυνεύει να παρουσιάσει ξανά βία, αλλά ποια μπορεί να οδηγηθεί σε θανατηφόρα ή σχεδόν θανατηφόρα βία.
Το ημερολόγιο της βίας: Τι συνέβη τον τελευταίο χρόνο;
Το πρώτο μέρος της Αξιολόγησης Κινδύνου δεν είναι απλώς ένα σύνολο ερωτήσεων. Είναι ένα ημερολόγιο της βίας.
Η γυναίκα καλείται να καταγράψει, κατά προσέγγιση, τις ημερομηνίες των περιστατικών σωματικής κακοποίησης κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους και να αξιολογήσει τη σοβαρότητά τους σε κλίμακα από το 1 έως το 5.
Η καταγραφή δεν έχει μόνο στατιστικό χαρακτήρα. Έχει και μια κρίσιμη ψυχολογική λειτουργία: βοηθά να αποτυπωθεί η κλιμάκωση.
Η μελέτη αναφέρει ένα χαρακτηριστικό εύρημα. Κατά την αρχική ανάπτυξη του εργαλείου, το 38% των γυναικών που αρχικά δήλωσαν ότι δεν είχε αυξηθεί η σοβαρότητα και η συχνότητα της βίας, άλλαξαν την απάντησή τους σε «ναι» αφού συμπλήρωσαν το ημερολόγιο.
Το εύρημα αυτό φωτίζει ένα συχνό πρόβλημα στην αποτύπωση της κακοποίησης: η επαναλαμβανόμενη βία μπορεί να γίνει μέρος της καθημερινότητας σε τέτοιο βαθμό, ώστε το θύμα να μην αναγνωρίζει εύκολα την κλιμάκωσή της.
Οι 20 ερωτήσεις που λειτουργούν ως καμπανάκι
Το δεύτερο και πιο χαρακτηριστικό μέρος του αναθεωρημένου DA αποτελείται από ερωτήσεις «Ναι/Όχι».
Πρόκειται για 20 ερωτήματα που αφορούν διαφορετικές διαστάσεις του κινδύνου.
Οι ερωτήσεις είναι άμεσες και, σε αρκετές περιπτώσεις, ιδιαίτερα σκληρές. Αυτό δεν είναι τυχαίο.
Στόχος είναι να αναζητηθούν συγκεκριμένες συμπεριφορές και γεγονότα που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο.
- Έχει αυξηθεί η σωματική βία σε σοβαρότητα ή συχνότητα κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους;
- Διαθέτει όπλο;
- Τον έχετε εγκαταλείψει μετά από συγκατοίκηση κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους;
3α. Εάν ποτέ δεν έχετε συγκατοικήσει μαζί του, σημειώστε εδώ.
- Είναι άνεργος;
- Έχει χρησιμοποιήσει ποτέ όπλο εναντίον σας ή σας έχει απειλήσει με θανατηφόρο όπλο;
5α. Αν ναι, το όπλο ήταν πυροβόλο;
- Σας απειλεί ότι θα σας σκοτώσει;
- Έχει αποφύγει τη σύλληψη για ενδοοικογενειακή βία;
- Έχετε παιδί που δεν είναι δικό του;
- Σας έχει αναγκάσει ποτέ να κάνετε σεξ ενώ δεν το επιθυμούσατε;
- Προσπαθεί ποτέ να σας στραγγαλίσει;
- Χρησιμοποιεί παράνομα ναρκωτικά;
- Είναι αλκοολικός ή έχει πρόβλημα με το ποτό;
- Ελέγχει τις περισσότερες ή όλες τις καθημερινές σας δραστηριότητες;
- Είναι βίαια και συνεχώς ζηλιάρης απέναντί σας;
- Σας έχει χτυπήσει ποτέ ενώ ήσασταν έγκυος;
- Έχει απειλήσει ή προσπαθήσει ποτέ να αυτοκτονήσει;
- Απειλεί να βλάψει τα παιδιά σας;
- Πιστεύετε ότι είναι ικανός να σας σκοτώσει;
- Σας ακολουθεί ή σας κατασκοπεύει, αφήνει απειλητικά σημειώματα ή μηνύματα, καταστρέφει τα πράγματά σας ή σας τηλεφωνεί όταν δεν το θέλετε;
- Έχετε απειλήσει ή προσπαθήσει ποτέ να αυτοκτονήσετε;
Οι ερωτήσεις αυτές δείχνουν ότι η αξιολόγηση δεν περιορίζεται στη σωματική κακοποίηση. Εξετάζει όπλα, απειλές, σεξουαλικό εξαναγκασμό, στραγγαλισμό, ουσίες, αλκοόλ, έλεγχο, ζήλια, εγκυμοσύνη, παιδιά, παρενόχληση και αυτοκτονική συμπεριφορά.
Μπορεί η ίδια η γυναίκα να αναγνωρίσει τον κίνδυνο;
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της έρευνας είναι η σύγκριση του εργαλείου με την προσωπική εκτίμηση της γυναίκας.
Η ερώτηση «Πιστεύετε ότι αυτός είναι ικανός να σας σκοτώσει;» έχει προφανή αξία, επειδή η γυναίκα γνωρίζει την καθημερινότητα της σχέσης της και συμπεριφορές που μπορεί να μην είναι ορατές στους επαγγελματίες.
Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι η υποκειμενική εκτίμηση από μόνη της δεν αρκεί. Μόνο περίπου το 45% των θυμάτων πραγματικής θανατηφόρας βίας και το 54% των θυμάτων σχεδόν θανατηφόρας βίας αναγνώρισαν με ακρίβεια τον κίνδυνο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αντίληψη της γυναίκας δεν έχει σημασία. Σημαίνει ότι η εκτίμηση του κινδύνου μπορεί να είναι δυσκολότερη όταν το άτομο βρίσκεται μέσα στην ίδια την κακοποιητική σχέση.
Το DA, επομένως, δεν έρχεται να αντικαταστήσει τη γνώση και την εμπειρία της γυναίκας.
Ούτε επιχειρεί να μεταθέσει στο θύμα το βάρος της προστασίας και της πρόληψης.
Αντίθετα, επιχειρεί απλά να προσθέσει μια συστηματική δομή στην αξιολόγηση.
Τι σημαίνει αυτό για τις υπηρεσίες;
Η σημασία της Αξιολόγησης Κινδύνου δεν βρίσκεται μόνο στη βαθμολογία. Βρίσκεται κυρίως στη δυνατότητα να δημιουργηθεί ένα κοινό πλαίσιο επικοινωνίας ανάμεσα στη γυναίκα και στους επαγγελματίες που την υποστηρίζουν.
Η ερμηνεία, όμως, έπρεπε να γίνεται μέσα στο πλαίσιο της συγκεκριμένης περίπτωσης.
Αυτό σημαίνει ότι μια βαθμολογία δεν πρέπει να λειτουργεί ως αυτόματος χαρακτηρισμός μιας γυναίκας ως «ασφαλούς» ή «καταδικασμένης».
Ωστόσο, σημαντικό είναι να αναγνωρίζουμε ότι η Αξιολόγηση Κινδύνου δεν ισχυρίζεται ότι μπορεί να γνωρίζει το μέλλον.
Οι ίδιοι οι δημιουργοί σημειώνουν ότι δεν μπορεί να προβλεφθεί με βεβαιότητα τι θα συμβεί σε μια συγκεκριμένη περίπτωση. Αυτό που μπορεί να γίνει είναι να αναγνωριστούν περισσότεροι παράγοντες κινδύνου και να αξιολογηθεί η συνολική εικόνα.
Η διάκριση είναι θεμελιώδης. Η αξιολόγηση κινδύνου δεν είναι χρησμός. Είναι εργαλείο λήψης αποφάσεων.
Μπορεί να βοηθήσει μια γυναίκα να δει συγκεντρωμένα στοιχεία που μέχρι τότε αντιμετώπιζε αποσπασματικά.
Και μπορεί να βοηθήσει τους θεσμούς να αποφασίσουν πού πρέπει να κατευθυνθούν τα μέτρα προστασίας.
Η αντιμετώπιση των γυναικοκτονιών: Από τη νομοθεσία στην πρόληψη
Για κάποιους, η αντιμετώπιση του φαινομένου έγκειται στην νομική αναγνώριση.
Οι νομοθετικές προσπάθειες για την αντιμετώπιση των γυναικοκτονιών ξεκίνησαν στην Κόστα Ρίκα το 2007 και, από το 2010 και έπειτα, επεκτάθηκαν σε αρκετές χώρες της Κεντρικής και Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν υπάρχει ενιαία νομοθεσία που να αναγνωρίζει τη γυναικοκτονία ως αυτοτελές ποινικό αδίκημα. Ωστόσο, πέντε κράτη-μέλη έχουν θεσπίσει σχετικές διατάξεις: η Μάλτα και η Κύπρος το 2022, το Βέλγιο το 2023, η Κροατία το 2024 και η Ιταλία το 2025.
Η νομική αναγνώριση, όμως, δεν αρκεί από μόνη της.
Η αυστηρότερη ποινική μεταχείριση μπορεί να έχει περιορισμένη αποτελεσματικότητα, όταν δεν συνοδεύεται από πολιτικές πρόληψης και προστασίας.
Εξίσου σημαντική είναι η συστηματική καταγραφή των περιστατικών, ώστε να υπάρχει σαφής εικόνα της έκτασης του φαινομένου και να αξιολογούνται οι αποτελεσματικότερες πολιτικές αντιμετώπισής του.
Σύμφωνα με έκθεση που έχει συντάξει η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕλΕΔΑ), βασική προτεραιότητα αποτελεί η πλήρης εφαρμογή της Σύμβασης της Κωνσταντινούπολης, η οποία έχει κυρωθεί με τον Ν. 4531/2018.
Παρά την ενσωμάτωσή της στην εθνική νομοθεσία, η εφαρμογή της παραμένει ελλιπής, όπως έχει επισημάνει και η GREVIO, ο ανεξάρτητος μηχανισμός παρακολούθησης της Σύμβασης.
Οι συστάσεις της GREVIO επικεντρώνονται στους βασικούς άξονες της Σύμβασης: καταγραφή, πρόληψη, προστασία και υποστήριξη των θυμάτων έμφυλης βίας.
Η ΕλΕΔΑ ζητά την πλήρη υλοποίησή τους και προτείνει μια σειρά άμεσων μέτρων.
Δώδεκα βασικές προτεραιότητες
Μεταξύ των σημαντικότερων προτάσεων περιλαμβάνονται η δημιουργία Εθνικού Μηχανισμού Καταγραφής γυναικοκτονιών και περιστατικών έμφυλης βίας, η εισαγωγή στα σχολεία εκπαίδευσης για το φύλο, τη συναίνεση και τα έμφυλα στερεότυπα, καθώς και η συστηματική κατάρτιση αστυνομικών, δικαστικών, ιατροδικαστικών και υγειονομικών φορέων.
Παράλληλα, απαιτείται ενίσχυση των υποστηρικτικών υπηρεσιών, αύξηση των Συμβουλευτικών Κέντρων και των ξενώνων, καθώς και αναβάθμιση της Γραμμής SOS 15900, με διαθέσιμες υπηρεσίες διερμηνείας. Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης η δημιουργία Κέντρων Διαχείρισης Κρίσεων για θύματα βιασμού και σεξουαλικής βίας και η παροχή δωρεάν νομικής βοήθειας σε ευάλωτες επιζώσες.
Τέλος, προτείνεται η ίδρυση εξειδικευμένης Εισαγγελικής Αρχής για υποθέσεις έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας, η λειτουργία των ιατροδικαστικών υπηρεσιών σε 24ωρη βάση και η δημιουργία επαρκών ιατροδικαστικών δομών σε όλες τις Περιφερειακές Ενότητες.
Οι νόμοι και τα μέτρα δεν αρκούν
Μέσα σε όλα τα ερωτηματολόγια και τις προτεινόμενες λύσεις για πρόληψη, αξίζει να αναγνωρίσουμε μία σκληρή αλήθεια.
Το ζήτημα των γυναικοκτονιών είναι δομικό και βαθύτερο πρόβλημα της κοινωνίας μας.
Βασίζεται στην γενικότερη αντιμετώπιση του φύλου, το πώς κάποιοι άντρες αντιλαμβάνονται τις συντρόφους τους ως ιδιοκτησία, ή πιστεύουν πως έχουν αξίωση στα σώματα των γυναικών.
Πρόκειται σε μεγάλο βαθμό για ζήτημα εξουσίας και επιβολής και για ένα έγκλημα που επί δεκαετίες περνιέται στα ψιλά γράμματα ως «έγκλημα πάθους», ως «γιατί εκείνη δεν έφευγε», ως «τα ‘θελε και τα ‘παθε».
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως πρέπει να αποδεχτούμε τη μοίρα μας επειδή «έτσι είναι τα πράγματα και δεν αλλάζουν».
Σημαίνει ότι πρέπει να έχουμε αξίωση από το κράτος να προστατεύσει τις γυναίκες, αξίωση από τη δικαιοσύνη να αντιμετωπίσει το έγκλημα ως αυτό που είναι και αξίωση από την κοινωνία να αλλάξει.